GERİ DÖNÜŞÜN DİL PARADOKSU: BAY ZATULİN’İN ÖNERDİĞİ YASA TASARISININ UYGULAMADAKİ SORUNLARI
VALERİ HATAJUKO
Kabardey-Balkar Bölgesel İnsan Hakları Merkezi Başkanı
25 Mart 2025 tarihinde, milletvekili Konstantin Zatulin tarafından Devlet Duması’na “Rusya Federasyonu’na geri dönüş” konulu bir federal yasa taslağı sunuldu. Bu yasa tasarısının temel konusu, Rusya’ya geri dönüş için başvuran yurttaşlar için dil gereklilikleri ile ilgilidir.
Tasarının 2. Maddesinin önerilen ifadesine göre, geri dönüş hakkı, yurttaş olarak tanınan ve “Rusça konuşan ve bunu aile, ev ve kültürel alanlarda özgürce kullanan” yabancı bir vatandaşa veya vatansız bir kişiye verilebilir.
Elbette bu yaklaşım ciddi soru işaretleri doğurmaktadır ve anayasa hukuku açısından kabul edilemezdir. Rusya Federasyonu Anayasası’nın 68. Maddesi, cumhuriyetlerin Rusça’nın yanı sıra eşit haklara sahip devlet dilleri oluşturma hakkını öngörmektedir. Sonuç olarak, Rus cumhuriyetlerinin devlet dillerinden birinde yeterlilik sahibi olmak geri dönüş için yeterli olmalıdır.
Zatulin tarafından önerilen ifade aslında Rus olmayan halkların temsilcilerini tarihi anavatanlarına dönme fırsatından mahrum bırakmaktadır, çünkü dilsel bir ortamın yokluğunda Rus diline gerekli ölçüde hakim olmak imkansızdır. Bu tür gereklilikler etnik temelde ayrımcıdır.
Aynı zamanda, geri dönenlerin Rus toplumuna tam entegrasyonu için Rusça dil becerilerinin önemini tamamen kabul ediyoruz. Ancak, Rusça dil eğitimi anavatana döndükten sonra verilmelidir. Bu yaklaşımın başarılı bir örneği 1998 yılında Kosovalı Çerkeslerin ve 2011 yılında Suriyeli Çerkeslerin anavatanlarına dönüşü sırasında Rusça dil düzenlenen Rusça kurslarıdır. Bugün bu insanlar devlet kurumlarında, üniversitelerde ve diğer alanlarda başarıyla çalışmaktadır.
Hatırlatmakta fayda var ki bu, Bay Zatulin’in Rusya’nın dünyanın dört bir yanında yaşayan yerli halklarının temsilcilerini tarihi anavatanlarından koparmak için yaptığı ilk yasal düzenleme girişimi değil. Benzer sorunlar üç yıl önce Sayın Zatulin 24.05.1999 tarih ve 99-FZ sayılı “Rusya Federasyonu’nun Yurtdışındaki Soydaşlarına İlişkin Devlet Politikası Hakkında” Federal Kanunun 1. Maddesinin 3. Paragrafında değişiklik önerdiğinde de ortaya çıkmıştı. Bu değişiklikler daha sonra hükümet, Devlet Duması komiteleri ve Rusya Federasyonu cumhuriyetlerinin yetkilileri de dahil olmak üzere kamuoyundan gelen yaygın kınamaların ardından reddedilmiştir.
Sayın Zatulin ve onun görüşlerini paylaşan kişiler bu girişimleriyle Rusya’nın federal yapısına tehdit oluşturmakta ve yerli halkların ülke içinde kendi kaderlerini tayin etme hakkını ihlal etmekte, bu da bir bütün olarak güvenliği olumsuz yönde etkilemektedir.
Bizim için tek kabul edilebilir ve adil çözümün aşağıdaki sistemi uygulamaya koymak olduğu açıktır:
İlk olarak, Rusya Federasyonu halklarının anayasal haklarına karşılık gelen Rusya Federasyonu cumhuriyetlerinin devlet dillerinden birine sahip olmanın geri dönüş için yeterli kabul edilmesi gerekmektedir.
İkinci olarak, anavatana dönüşten sonra zorunlu Rusça eğitimi düzenlenmelidir, bu da geri dönenlerin Rus toplumuna etkili bir şekilde entegrasyonunu sağlayacaktır.
Üçüncü olarak, uygulamada etkinliği kanıtlanmış olan önceki geri dönüş dalgalarının başarılı entegrasyon deneyimlerinden yararlanılmalıdır.
Böylesi kapsamlı bir yaklaşım sadece Rusya’nın federal yapısı ve yerli halkların haklarıyla tutarlı olmakla kalmayacak, aynı zamanda geri dönenlerin en etkili şekilde adaptasyonunu sağlayacak, ayrımcı uygulamaları ortadan kaldıracak ve tarihi anavatanlarına dönmek isteyen tüm yurttaşlar için eşit fırsatları garanti altına alacaktır.
