YUNANİSTAN’DAKİ ESKİ ABHAZ KÖYLERİNİ ZİYARET

9 Haziran 2025

1.579 6 dakika okuma süresi

ARŞİMANDRİT DOROTHEOS (DBAR)

2 Ocak 2015 tarihinde ben ve Givi Haşba arabayla, Selanik yakınlarında bulunan kıyı Yunan şehri Katerini’den, bir zamanlar Abhazların yaşadığı birkaç Yunan köyünü ziyaret etmek için Veria’ya seyahat ettik.

İlk durağımız küçük bir tepe üzerinde bulunan “Neos Prodromos” (Ν. Πρόδρομος, Δήμος Αλεξανδρίας, Ενότητα Μελίκης) köyü oldu. Köyün girişinde birkaç fotoğraf çekmek için arabadan ayrıldık. Önümüzde bir araba durdu, arabada yerel bir sakin vardı. Ona Yunanca olarak Neos Prodromos sakinlerinin tarihi hakkında bir şey bilip bilmediğini sordum. Sadece daha önce bu köyde Çerkeslerin yaşadığını bildiğini söyledi.

Bir sonraki durağımız Agia Triada (Συνοικισμός Αγίας Τριάδας, Δήμος Αλεξανδρίας, Ενότητα Μελίκης) köyü oldu. Burada, bir zamanlar Givi Khashba tarafından ziyaret edilen Christos Sismanidis’in evini aramaya başladık. Yerel halk tarafından bize gösterilen evin önüne kadar gittik, arabadan indik ve kapıyı çaldık. Yaşlı bir kadın yanımıza geldi, ona ziyaretimizin amacını anlattık, sonra kocasını aradı. Bu, 1939 doğumlu, Christos’un kardeşi Pananis Sismanidis’ti. Ev sahipleri bizi bir eve davet etti, bir fincan kahve ikram etti ve Pananis bize bu köyde yaşayan ve birlikte büyüdüğü Çerkeslerden (Abhazlar) bahsetti.

Pananis’e göre babası Ortu’luydu (Adapazarı, Türkiye), 1920’de diğer Pontuslu ve Çerkes Rumlarla birlikte Türkiye’den Yunanistan’a göç etmek zorunda kaldı. Çerkeslerin yeniden yerleştirilmesinin nedeni, Kemal Atatürk’e karşı Türk sultanının yanında savaşmış olmalarıydı. Adapazarından 16 köyün sakinleri (Rumlar ve Çerkesler) Kuzey Yunanistan’a taşındı. Başlangıçta bir Yunan adasından diğerine dolaşıp durdular. Türkiye ve Yunanistan arasındaki nüfus mübadelesinden sonra, Kozani adlı Yunan vilayetindeki bir yerleşim yerine gönderildiler. Orada aşağıdaki köylerde yaşamaya başladılar: Acryni, Clitos, Agios Dimitrios, Riaquio, Tetralofos, Sofular, Kilada, Drepano, Levendis.

Yerleşimcilerin bir kısmı da Veria bölgesinde bulunan köylere yerleşmiş: Stavro, Diavato, Nikomedia, Kavasila.

Pananis’e göre, Adapazarından Pontus Rumlarıyla birlikte gelen Çerkeslerin % 80’i Kozani’ye yerleşti.

1929 yılına gelindiğinde, Yunan hükümeti şimdiki “Agia Triada” köyünün yerinde Çerkesler için bir cami ile yerleşim yeri inşaatını tamamladı. Diğer köylere dağılmış olan tüm Çerkesler bu köye yerleşti. Köye “Kirkasi” adı verildi (Pontus Rumları “Çerkesochori”, yani Çerkeslerin köyü diyorlardı). 1933 yılına kadar yaklaşık 70-75 Çerkes aile burada arazi ve ev sahibi oldu.

Pananis Sismanidis, Çerkeslerin sadece Agia Triada’da yaşadıklarını ve başka hiçbir yerde yaşamadıklarını iddia etmekte, ancak bunun tam tersi gerçekler var.

Agia Triada köyünde Çerkeslerin arasında bir Rum aile de yaşamaktaydı: Costas Sismanidis’in ailesi. Çerkeslerle birlikte yaşayan bir Türk kadın 1939 yılında aftan yararlanarak Türkiye’ye dönünce, Çerkesler Costas Sismanidis’in ailesini o evde yaşamaya davet etmiş. On çocuğu varmış. Bunlardan biri de muhatabımız Pananis Sismanidis. Ailesi ile birlikte 1939’da Çerkes köyünde yaşamaya başladığında 6 aylıkmış. Pananis’e göre Çerkesler, tek Hıristiyan aile olan kendilerini kimsenin rahatsız etmesine izin vermiyormuş.

1946 yılında Yunanistan’daki iç savaş sırasında Çerkesler kendilerini iki ateş arasında bulmuşlar. Yunan komünist partizanlar onları hükümet güçlerini desteklemekle suçlamış; hükümet ise partizanlara yardım etmekle. Her iki taraf da Çerkes köylerine gece baskınları düzenlemiş. Bu nedenle Çerkesler evlerini satmaya ve Türkiye’ye dönmeye başlamışlar. 1948 yılına gelindiğinde Agia Triada’da tek bir Çerkes kalmamış. Muhatabıma göre Yunanistan’ı, Türkiye sınırında bulunan n Gümülcine bölgesinden yürüyerek terk etmişler.

Pananis Sismanidis ilginç bir hikaye anlattı. 1973 yılında, o sırada çalışmakta olduğu Almanya’dan köyü “Agia Triada ”ya gelmiş. Aynı dönemde, Almanya’da yaşayan ve çalışan Kirim adında bir Çerkes de Agia Triada’ya gelmiş. Kirim doğduğu köyü bir kez daha görmek istiyormuş. Ailesiyle birlikte Agia Triada’yı terk etmek zorunda kaldığında 26 yaşındaymış. Pananis Kirim’e çocukluk arkadaşı olan Çerkes Hilmis Tefik’in akıbetini sormuş. Kirim ona Hilmis’in Almanya’da, Münih yakınlarında bir yerde yaşadığını söylemiş. Pananis, Kirim’den Hilmis’le görüşürse ona Almanya’daki adresini vermesini istemiş. Pananis Frankfurt yakınlarında küçük bir kasabada çalışıyormuş. Gerçekten de bir gün Pananis’in Almanya’daki evinin zil çalmış. Kapıyı açtığında çocukluk arkadaşı Çerkes Hilmis Tefik’i görmüş. Sohbetleri sırasında Pananis, Türkiye’de Agia Triada’yı terk etmek zorunda kalan Çerkeslerin akıbetini sormuş. Hilmis, Kemal Atatürk’e karşı savaşta yer alan tüm Çerkeslerin ağır bir şekilde cezalandırıldığını söylemiş. Türkiye tarafından ilan edilen af, Kemal’e karşı olan herkesi cezalandırmak için bir tür tuzakmış.

Çerkeslerin yaşam tarzına gelince, Pananis en çok Çerkeslerin düğünlerini hatırlıyor. Ona göre, damadın akrabaları gelinin ailesine gider ve onlardan kızı oğullarına vermelerini isterlermiş. Reddedilmesi durumunda ise gelini kaçırırlarmış. Bu nedenle sık sık kan davası yaşanırmış. Düğün sırasında gelinin yüzü bir duvakla kapatılırmış.

Düğünlerde Çerkesler şarap içtikten sonra geleneksel danslarını yaparlarmış. Pananis bize bunu nasıl yaptıklarını bile gösterdi. Pananis’e sordum: “Çerkesler Müslümandı, şarap içerler miydi?” Pananis bana Çerkeslerin şarapsız yaşayamayacağını söyledi!

Pananis’e göre, bölgedeki herkes Agia Triada’dan gelen Çerkeslerden korkarmış, çünkü her zaman silahları (tabancaları) varmış. Bir keresinde böyle bir olay yaşanmış. Komşu köylerden birinin sakinleri baltalar ve çapalarla gelip arazi sınırlarının ihlali nedeniyle Çerkeslerden bazı taleplerde bulunmaya başlamışlar. Çerkes köyünün reisi bir silah çıkarmış ve yaklaşmaya cesaret eden herkesi vuracağını söylemiş. Gerçekten de kendisine doğru koşan bir adamı vurmuş, ardından diğerleri kaçmış. Polis Çerkes’i tutuklamış. Ancak tüm Çerkesler, Agia Triada köylüleri, lira (altın para), ürün, büyükbaş hayvan toplamışlar ve akrabalarını kurtarmışlar.

Sohbetimizin sonunda Pananis’e, Hristos Sismanidis’in hala hayatta olup olmadığını sorduk (Givi Khashba onunla 1997’de tanışmış). Hristos’un kendisinin kardeşi olduğunu ve oradan çok uzakta yaşamadığını söyledi. Pananis bizi ağabeyinin evine götürdü. Yolda bize Agia Triada’da bir zamanlar Çerkeslerin (Abhazların) yaşadığı bir evi gösterdi.

Eve girdiğimizde 85 yaşında yaşlı bir adam olan Christos Sismanidis ile karşılaştık. Ona Çerkes dilinde herhangi bir kelime hatırlayıp hatırlamadığını sorduk, şu kelimeleri söyledi: аӡы, ари зтәыда, амгьал, жьак. Böylece Agia Triada köylülerinin Abhaz olduğunu anladık.

Ayrıca Hristos bize Agia Triada’da Abhazların uyguladığı çok ilginç bir gelenekten bahsetti. Ona göre, damat gelinin ailesiyle tanıştırıldığında, damadın arkadaşları gelinin ailesinin önünde bir kelime söylemesini sağlamak için ona keskin sopalar batırmaya başlamışlar. Bu tören sırasında bir keresinde Hristos damada sopayı öyle bir batırmış ki damat yaralanmış, acilen hastaneye kaldırmışlar. Givi Haşba, bu geleneğin Abhaz dilinde kullanılan “ацәы алаҵара” deyimiyle bağlantılı olduğunu düşünüyor. Hristos’un çocukları ondan, çobanlık yaparken arkadaş olduğu genç Çerkes’i bize de anlatmasını istedi. 85 yaşındaki yaşlı adam gülümseyerek bize onun adının Zulfiya olduğunu söyledi. Kendisine Abhazca kelimeler öğretmiş.

Sismanidis kardeşlere ve ev halkına veda ederek, Givi Khashba ile birlikte duygu dolu bir şekilde Yunan manastırıma gittik.

Aşağıdaki listede 1920’lerde ve 1930’larda Kuzey Yunanistan’da yaşayan ve Abhazya’ya dönmek isteyen 148 Abhaz ailesinin reislerinin isimlerini göreceksiniz. Bu liste B.E. Sagaria’nın “Makedonyalı Abhazlar” (Suhum, 1996) adlı eserinde yayınlanmıştır.