Unuttuğumuz Bir Gelenek. Tek Başına Kız Dansı. (Pşaşe Zako Keşöáće)
Çerkes düğünleri, çerkeslerin binlerce yıllık köklü kadim geleneklerinin (xabze) en güzel şekilde sergilendiği toplumsal bir olaydır. Çerkeslerde düğün sadece kız veya erkek evlendiren ailelerin değil, tüm çerkes halkının düğünü ve mutluluğudur. Çerkeslerde bir düğün olduğunda çerkes olan herkes iştirak eder ve düğünler bir bayram, büyük bir şölen havasında icra edilirdi. Çerkes düğünlerinin yine çerkes geleneklerine uygun olarak belirli birçok kuralı vardır. Bizim gençlik yıllarımızda Erbaa bölgesinde çerkes düğünleri ile ilgili çok güzel bir söz söylenirdi. “Çerkeslerin Düğünleri, Türklerin Üniversitesine Bedeldir.” Sanırım bu söz çerkes düğünlerinin güzelliğini, disiplinini ve kurallar zincirini en güzel şekilde tarif ediyor. Ben çerkes düğünlerinin kurallarından ziyade, çerkes düğünlerinde unutulmuş eski bir gelenekten bahsetmek istiyorum.
Büyük çerkes soykırım ve sürgünü (1864) öncesi özellikle Ćemguy ve Abzax bölgelerindeki düğünlerde TEK BAŞINA KIZ DANSI (PŞAŞE ZAKO KEŞÖÁĆE) geleneği uygulanırdı. İddia etmemekle birlikte bu geleneğin hem anavatan, hem de diaspora çerkesleri tarafından unutulduğunu sanıyorum. Ancak ben yinede bu geleneği günümüz çerkeslerine tekrar hatırlatmayı bir borç biliyorum.
TEK BAŞINA KIZ DANSI (PŞAŞE ZAKO KEŞÖÁĆE)
Eski çerkes düğünlerinin bitimine doğru topluca genç kız ve delikanlıların yaptığı kapanış wuig (Wuc, Psape Keşöáće) dansına geçilmeden önce tek başına kız dansı yapılırdı. Çerkes düğünlerini bilindiği gibi bir Hatiyaqo (Dans Meydanı İdarecisi) idare ederdi. Düğünün sonlanmasına yakın Hatiyaqo düğünü izleyen daha önceden belirlenmiş Thamadelerin (Yaşlı/Özden/Saygın Kişilerin) görüşlerini de alarak tek başına dans etme hakkı kazanan kızı düğün meydanında ilan eder ve büyük bir övgü ile düğün meydanına davet ederdi. Tek başına dans etme hakkı kazanan kızın seçiminde; Genç kızın düğünün başından sonuna kadar, düğün alanında sergilediği asalet, nezaket, dans etme mahareti, kılık-kıyafeti, duruşu, mimikleri gibi birçok ayırt edici kıstas göz önünde bulundurulurdu. Tek başına dans etme hakkı kazanmak zamane genç kızlarının başta kendileri olmak üzere aileleri, sülaleleri, köyleri için çok büyük bir onur ve gurur sayılırdı.
Genç kızlar bu onura erişmek için her zaman çok büyük bir özen gösterirlerdi. Tek başına dans etme hakkı kazanan kız yukarıda belirttiğim gibi belirlenip dans etmek üzere düğün kapanış dansından hemen önce son bir kez tek başına (karşısında erkek olmadan) dans etmesi için meydana davet edilirdi. Müzisyenler önce ağır dans müzikleri ile başlar daha sonra yavaş yavaş ritmik hareketli müziklere geçerlerdi. Genç kızda bu müziklere uygun olarak önce kafe türü ağır danslarla başlar müziğin ritmi hızlandıkça o da hareketli danslara devam ederdi. Tek başına dans eden kız bir çerkes kızının asaletine uygun olarak çerkes dans türlerinin hemen hemen hepsinin kariyografilerinden (Zefaqo, hajğetuğ, goáşewuc, haśıwa, ĺepećas, şeşen gibi.) bir kesit sunar, zaman zaman bir genç kız yumuşaklığında erkek figürleri yapar ve dansını bitirirdi. Bu onura nail olan kızın övgüsü uzun zaman haćeşlerde anlatılır adı her tarafa yayılırdı.
Ben şahsen bir gözlemci olarak özellikle son yıllarda yapılan çerkes düğünlerini büyük bir memnuniyetle çok beğeniyorum, gençlerimizi de bu vesile ile kutluyorum. Bu güzelliği zenginleştirmek için unutulmuş birçok geleneğimizin tekrar hayata geçirilmesi kuşkusuz büyük bir önem arz ediyor. Bu yüzden günümüzde yapılan düğünlerde “Tek Başına Kız Dansı” geleneğimizin tekrar canlandırılması ile düğünlerimizin kalitesinin artacağına, özellikle genç kızlarımızı xabze yönünden daha çok motive ve disipline edeceğine inanıyorum.
Yılmaz DÖNMEZ
06 Eylül 2015 Merzifon
