TATLUSTAN TABULOV VE ÇERKES VE ABAZA DİLLERİNDE KİTAP BASIMININ OLUŞUMU

KURMANSEİTOVA AMİNAT HASANOVNA

Kültürel inşa yıllarında Çerkes ve Abaza dillerinde kitap basımının oluşumuna, ünlü eğitimci Tatlustan Zakeryayeviç Tabulov (1879-1956) önemli bir katkı sağlamıştır. T.Z. Tabulov, Biberd köyünde (günümüzde Elburgan köyü) doğmuştur. Tatlustan Tabulov, Biberd köyünde ünlü Arabist Umar Mekerov‘un okulunda eğitim görmüş, daha sonra öğrenimine Ardon İlahiyat Seminerinde devam etmiştir [1, s. 77]; ancak T.Z. Tabulov seminerdeki eğitimini tamamlamamıştır [2].

Çeşitli kaynak ve yayınlarda T.Z. Tabulov’un soyadı; ‘Tabolov, Tobılov, Tobıl, Tobol, Tobule’ gibi farklı şekillerde yazılmıştır. Örneğin dilbilimci Çamazokov şöyle yazmıştır: ‘Kabardey diline ait bir alfabe örneği daha mevcuttur: Tabolov’un Kuban Kabardeyleri için Arap grafiği (alfabesi) temelinde hazırladığı alfabesi’ [3, s. 279]. Araştırmacılar Tatlustan Tabulov’un baba adını  ise ‘Zakireyeviç, Zakeryayeviç, Zakiriyeviç’ şeklinde yazmaktadırlar. Dilbilimci S.H. İonova, şahsi belgelerinde* belirtildiği üzere ‘Zakeryayeviç’ şeklinde yazılması gerektiğini savunmaktadır. Bizim görüşümüze göre, yukarıda belirtilen yazım farklılıkları; T.Z. Tabulov’un soyadı ve baba adının Arap ve Latin grafiklerinden Kiril alfabesine yapılan hatalı transliterasyonlar (harf aktarımları) sonucunda ortaya çıkmıştır.

T.Z. Tabulov’un kısa biyografik verileri ve filolojik çalışmaları, V.B. Tugov’un bilimsel yayınlarında incelenmiştir [1]. T.Z. Tabulov’un Çerkes ve Abaza dillerinde yazı sistemlerinin oluşturulmasındaki rolüne ise R.N. Klıçev [4] ve P.K. Çekalov’un [5] makaleleri ayrılmıştır (bu konuları ele almıştır).”

“Aile arşivinde muhafaza edilen 1938–1939 yıllarına ait ÇAO (Çerkes Özerk Bölgesi ) UNKVD (İçişleri Halk Komiserliği)  UGB  (Devlet Güvenlik İdaresi) fonlarındaki belgelere dayanarak; T. Z. Tabulov’un Stalin dönemi baskılarında uğradığı akıbet, filolog T. H. Tabulova tarafından incelenmektedir [6].”

T.Z. Tabulov’un Çerkes ve Abaza dillerinde kitap basımının gelişimine yaptığı katkının henüz yeterince araştırılmadığına dikkat çekilmelidir. Bu makalede, Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti Cumhuriyet Devlet Arşivleri (RGA KCR) ve RGA KCR Şubesi Çağdaş Tarih Belgeleme Merkezi’nden (Çerkessk) elde edilen materyaller kullanılmıştır. Çalışma sırasında yazar, T.Z. Tabulov’un “Kitap Kronikleri”nden (1924-1961) kitaplarını da belirlemiş ve Rusya Devlet Kütüphanesi’nin (Moskova) genel alfabetik kataloğuyla çapraz referanslı bir kitap kataloğu derlemiştir.

“Karaçay-Çerkes Özerk Bölgesi’nde (KÇÖB) Çerkes dilindeki kitaplar, 1924 yılında Batalpaşinskaya kasabasındaki (stanitsa) matbaada basılmaya başlandı. O yıl Çerkes dilinde T. Tabulov’un “Azbuka” [Alfabe/Okuma Yazma Öğreticisi], “Ana-bze: Ana Dili” (Okuma Kitabı) ve “Ana-bze: Ana dili” (II-III. Sınıflar İçin İkinci Okuma Kitabı) adlı ders kitapları yayımlandı. 1930 yılında “Na Podyome” (Yükselişte) dergisi şunları bildirdi: “Öğretmen Tatlustan Tabulov büyük bir iş başardı. Tüm Çerkesya’nın okuma yazma öğrendiği, ana dilindeki ilk alfabe olan ‘Şıpcedj’i (İlk Adım) hazırladı. Alfabedeki resim örneklerinin çoğu, kısa notlar, günlük yaşam tasvirleri ve Çerkes köylerindeki yaşamdan kesitler sunan küçük hikayeler Tabulov tarafından kaleme alınmıştır. Bu durum, alfabeyi her Çerkes için yakın (tanıdık) kılmakta ve okuma yazma öğrenimine önemli ölçüde katkı sağlamaktadır. Şu anda yayınevine alfabe hakkında onlarca olumlu geri bildirim ulaşmaktadır.” [7, s. 47].

“Şıpcedj” alfabesi ve “Ana-Bze” (Ana Dili) ders kitabı, ulusal okullarda hem Çerkeslerin hem de Abazaların eğitimi için kullanılıyordu. 1925 yılında T. Z. Tabulov, Çerkesçe öğretmenleri için “Mayak” (Deniz Feneri) adlı metodolojik kılavuzu yayımladı. Ayrıca Çerkes okulları için şu ders kitapları basıldı: “Yetişkinler İçin Çalışma Kitabı: 2. Öğrenim Yılı“, “Emek: 4. Öğrenim Yılı Kitabı. Bölüm 1-2“, “Köy Okuma Yazma Kursları İçin Alfabe“, “Yeni Yol: Bölüm 2” okuma kitabı ve diğerleri.

1932 yılında Abazalar, Çerkes Özerk Bölgesi (ÇAO) ‘nin yerli nüfusunun %40’ını oluşturuyordu. VKP(b) (Tüm Birlik Komünist Partisi [Bolşevik]) ‘nin ana dilde eğitimi öngören yerlileştirme (korenizatsiya) programı uyarınca, Abazalar için ana dillerinde kitap ve eğitim literatürü yayımlama ihtiyacı doğdu. Ancak “Abaza köylerindeki okullar henüz yerlileştirilmemişti (Abazacaya geçilmemişti); çocuklar anlaşılmaz bir dil olan Çerkesçe ile eğitim görüyorlardı” [8]. Abaza dilini geliştirmek amacıyla Çerkes Parti Bölge Komitesi (Obkom), VKP(b) Merkez Komitesi‘nin direktifleri doğrultusunda 1930’lu yılların başında Abazaca kitap yayımını organize etmeyi planladı.

Abaza yazı sisteminin oluşturulmasında ve Abazaca kitap basımının kurulmasında eğitimci T. Z. Tabulov büyük bir rol oynadı. Nisan 1932’de Tatlustan Tabulov, Çerkes Bilimsel Araştırma Enstitüsü‘nde (ÇerNİİ) çalışmaya başladı. T. Z. Tabulov tarafından Latin alfabesi temelinde bir yazı sistemi ve Abaza okulları için ders kitapları geliştirildi.

1933 yılında Çeroblnatsizdat (Çerkes Özerk Bölgesi Ulusal Yayınevi) Latin grafiğine dayalı Abazaca kitapların basımına başladı. T. Z. Tabulov üç başlıkta ders kitabı yayımladı: Birinci öğrenim yılı için Abazaca ders kitabı “Gramer ve Yazım Kuralları“, “Abaza Alfabesi: Ana Dili” (H. Patov ve M. Nipa ile birlikte) ve ikinci öğrenim yılı için alfabe sonrası dönem okuma kitabı “Yeni Yol” (H. Kujev ile birlikte). 1934 yılında ise şunlar basıldı: “Abaza Alfabesi“, “Yetişkinler İçin Alfabe“, Abazaca ders kitabı “Gramer ve Yazım Kuralları. Bölüm 1: 1-2. Öğrenim Yılları İçin” ve ilkokullar için “Antoloji. Bölüm 1: 1-2. Öğrenim Yılları İçin“. Okuma yazma kursları (likbez) için ise “Yetişkinler İçin Alfabe“, “Yetişkinler İçin Abaza Alfabesi” (H. Kujev ile birlikte) ve “Alfabe: Köy Okuma Yazma Kursları İçin” (H. Kujev ve H. Dokşokov ile birlikte) basıldı.

T. Z. Tabulov’un Çerkes Bilimsel Araştırma Enstitüsü’ndeki bilimsel faaliyetlerine yüksek değer verilmiştir: “Bölge, kendi istikrarlı kültürel gelişimi içinde, birinci beş yıllık planın sonuna doğru, hükümet tarafından kurulan ve var olduğu kısa süre zarfında dil inşası işinde, özellikle de Abaza yazı sisteminin oluşturulmasında büyük bir bilimsel çalışma yürüten kapsamlı bilimsel araştırma enstitüsünün organizasyonunda uzmanlaşmıştır” [9].

1933-1936 yılları arasında T. Z. Tabulov aktif olarak Abazaca ders kitapları yayımladı; Rusçadan Çerkesçe ve Abazacaya kitaplar çevirdi. Bu dönemde Abaza dilinde 16 başlıkta (toplam 21.575 adet) kitap çıkardı.

1930’lu yılların ikinci yarısında SSCB (Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği) devlet kurumlarında, görüşleri mevcut ideolojik kalıplara uymayan entelektüellere yönelik aktif bir kovuşturma politikası yürütüldü. VKP(b)‘nin bu kadro politikasının sonucunda, ünlü Kafkasolog Tatlustan Tabulov, Çerkes Özerk Bölgesi halklarının kitap işleriyle uğraşan ve hapse atılan isimleri arasında yer aldı. 1937-1939 yılları arasında T. Z. Tabulov’un kitaplarının basımı durduruldu. Görevinden azledildi, hukuksuz bir şekilde “halk düşmanı” ilan edildi ve 19 Eylül 1937’den 13 Eylül 1939’a kadar Çerkessk şehrindeki hapishanede tutuldu [6, s. 23].

29 Ocak 1935’te VKP(b) (Tüm Birlik Komünist Partisi [Bolşevik]) Çerkes Bölge Komitesi (Obkom) bürosu, “28 Aralık 1934 tarihli büro kararıyla oluşturulan Obkom komisyonunun raporunu” dinledikten sonra özel bir karar kabul etti. Belgede, Çerkes Ulusal Yayınevi aygıtına “bize sınıf olarak düşman unsurların sızdığı” (Molla Nuh Ozov, Prens Abukov) ve yayınevinde çalışmak üzere “gulak-molla kökenli, karşı devrimci unsurları” (Beyaz göçmen Dışekov, Molla Tabulov) işe aldıkları kaydedilmiştir. Kararda; “Ozov, Abukov, Dışekov ve Tabulov’un elinden tüm ders kitabı hazırlama ve çeviri işlerinin geri alınması, “asıl suçlular ve yardakçılarının dosyasının” ise cezai sorumluluğa çekilmeleri için savcılığa sevkinin kararlaştırıldığı” belirtilmektedir.

Yukarıdaki belge, T. Z. Tabulov‘un Abaza dili ders kitapları hazırlama işinden uzaklaştırıldığını, işten kovulduğunu ve hakkında cezai işlem başlatıldığını kanıtlamaktadır [10].

VKP(b) Çerkes Bölge Komitesi, Çerkes Ulusal Yayınevi’nde çalışan “halk düşmanları” konusunu defalarca ele almıştır. 17 Temmuz 1937’de Parti Bölge Komitesi bürosunda, bölge sansür idaresi (Obllito) başkanı Ozov’un “Çerkes Ulusal Yayınevi tarafından basılan halk düşmanlarına ait literatürün toplatılması hakkında” raporu dinlenmiş ve özel bir karar kabul edilmiştir [11]. Belgede, Bölge Komitesi bürosunun 19 Kasım 1936 tarihli “karşı devrimci literatürün toplatılması” kararının ilçe komitesi sekreterleri tarafından yerine getirilmediği özellikle vurgulanmıştır. İlçe komitesi sekreterlerine, Obllito başkanı Ozov’a ve ÇAO NKVD (Çerkes Özerk Bölgesi İçişleri Halk Komiserliği) ‘sine, bölgedeki tüm kültürel eğitim kurumlarını, halk kütüphanelerini ve kitap ticaret kuruluşlarını derhal denetlemeleri; buralardan deşifre edilmiş halk düşmanlarının portrelerini ve karşı devrimci literatürü toplamaları talimatı verilmiştir.

22 Eylül 1937’de Parti Bölge Komitesi bürosunda, “yazarları deşifre edilmiş halk düşmanları olan Abazaca ders kitaplarının toplatılması” konusu görüşüldü. Büro üyeleri şu kararı aldı: “Satış ağındaki, okullardaki vb. yerlerdeki; yazarları NKVD organları tarafından deşifre edilip tutuklanan halk düşmanları -Tabulov, Ozov ve diğerleri- olan ders kitapları toplatılsın” [11, v. 109]. Üç günlük süre içinde ders kitaplarını Abazacaya çevirecek ve bir ay içinde yeni kitapların basımını organize edecek ekiplerin kurulması talimatı verildi.

26 Nisan 1938’de Bölge Komitesi bürosunda “Abazaca ders kitaplarının toplatılması” konusu dinlendi. Karar: “Karar – Özel Dosya (Osobaya Papka)” olarak kaydedildi [12]. 26 Ağustos 1938’de yine aynı konu görüşüldü ve tekrar “Karar – Özel Dosya” kararı verildi [13]. Parti Bölge Komitesi’nin bu kararları araştırmacılara kapalı olan “özel dosyalarda” bulunduğu için, yasaklı ulusal literatür listesini tam kapsamıyla incelemek mümkün olmamıştır. Buna rağmen, sansürün T. Z. Tabulov‘un kitaplarını yasakladığı tespit edilmiştir. Eğitim-metodolojik literatürü, Rusça, Çerkesçe ve Abazacaya yaptığı çeviriler, kurgu eserleri ve diğer yayınları kütüphane fonlarından, kitap depolarından, mağazalardan ve diğer kültürel-eğitim kurumlarından toplatılmıştır. Tabulov’un ders kitaplarının 1937’de toplatılması sonucunda Abaza okullarındaki öğrenciler eğitim materyalsiz kalmıştır. O yıl “Kniijnaya Letopis” (Kitap Kroniği) kayıtlarında Abaza dilinde hiçbir kitap tescil edilmemiştir. Arşiv belgeleri, 1937-1938 eğitim-öğretim yılı başına kadar Abazaca ders kitaplarının basılamadığını göstermektedir. Abaza ders kitaplarının ünlü yazarları ve çevirmenleri olan T. Z. Tabulov ve N. Ozov’un haksız yere “halk düşmanı” ilan edilerek tutuklanması, Abaza kitap yayıncılığında bir krize yol açmıştır.

T. Z. Tabulov, haksız yere “sağ-Troçkist” bir örgüte üye olmakla suçlanmıştır. Özel olarak kurulan bir uzman komisyonu, Tatlustan Tabulov’un ders kitaplarının hiçbir anti-Sovyet yönelim taşımadığını, karşı devrimci çarpıtmalar içermediğini ve Sovyet pedagojisinin gerekliliklerine tamamen uygun olduğunu tespit etmiştir [6, s. 25]. Suç unsuru bulunmaması nedeniyle Tatlustan Zakeryayeviç Tabulov, 13 Eylül 1939’da hapishaneden tahliye edilmiştir.

Tatlustan Tabulov’un NKVD soruşturması altında olduğu dönemde, Çerkes Bölge Halk Eğitim Bölümü tarafından Abazaca ders kitaplarını yazmak üzere yeni bir yazar ve çevirmen grubu oluşturulmuştur.

1940-1961 yılları arasında T. Z. Tabulov tarafından Abaza dili üzerine 19 başlıkta (21.470 adet) eğitim-metodolojik kılavuz yayımlanmıştır. Bazı ders kitaplarını ortak yazarlarla birlikte kaleme almıştır. Ayrıca bu dönemde iki folklor derlemesi çıkarmış ve “Rusça-Abazaca Sözlük“ün (Moskova: GİS, 1956) hazırlanmasında aktif rol almıştır.

Tatlustan Zakeryayeviç Tabulov, Çerkes ve Abaza dillerinde kitap basımının kurucusudur. 1924-1933 yılları arasında Çerkesçe 26 kitap yayımlamış, bunların 19’u ders kitabıdır; 11 ders kitabının tirajı 40.680 adet olarak belirlenmiştir. Ayrıca öğretmenler için 2.000 adetlik bir eğitim kılavuzu yayımlamıştır. Tatlustan Tabulov yetenekli bir çevirmen olarak kendini göstermiş, Rusçadan Çerkesçeye 7 başlıkta (27.225 adet) nüsha basılan kitap çevirmiştir. Tabulov’un “Kolhoz Atı Nasıl Korunur” kitabı H. Abdokov tarafından Abazacadan Çerkesçeye çevrilmiştir. 1929 yılında “Zuli” adlı piyesini Çerkesçe yayımlamış, 1958 yılında ise aynı piyes Abazaca basılmıştır.

1933-1982 yılları arasında T. Tabulov’un Abaza dilinde 41 başlıkta kitabı çıkmış, 37 kitabın toplam tirajı 48.745 adet olarak tespit edilmiştir. Bunlar arasında 33 ders kitabı (30 kitabın tirajı 41.145 adet) ve 2 metodolojik kılavuz (1.900 adet) yer almaktadır. Bazı ders kitaplarını G. P. Serdyuçenko, H. Patov, M. Nippa, H. Kujev ve H. Dokşokov ile ortaklaşa yayımlamıştır. A. P. Çehov’un “Nehirdeki Ev” adlı çocuk kitabını Abazacaya çevirmiştir (1.000 adet).

21. yüzyılda, ünlü Kafkasolog T. Z. Tabulov’un üstün mirası, Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti’nin bilim ve eğitim-pedagoji süreçlerinde yaygın olarak kullanılmaktadır. Tabulov’un Çerkesçe ve Abazaca seçme eserlerinden oluşan “Şafak Vakti” (Svet Zari) derlemesi basılmıştır. Eğitimcinin 130. doğum yılı anısına “Tatlustan Zakiriyeviç Tabulov: Araştırmalar ve Anılarda Yaratıcı Portre” (Çerkessk, 1982) kitabı yayımlanmıştır [14]. Karaçay-Çerkes Devlet Üniversitesi, 2014 yılından bu yana her yıl “Tabulov Okumaları” adlı bilimsel-pratik konferansı düzenlemektedir.

Tatlustan Tabulov’un aktif yaratıcı faaliyeti, Rusya Müslümanlarının aydınlanma hareketi (20. yüzyıl başı) ve Karaçay-Çerkes halklarının etno-kültüründe az çalışılmış ve oldukça karmaşık bir dönem olan kültürel inşa yılları (1920-1930’lar) dönemine denk gelmektedir. Bu durum göz önüne alındığında, T. Z. Tabulov’un üstün mirasının ve Çerkes ile Abaza dillerinde kitap basımının oluşumuna katkısının incelenmesi; Stavropol, Krasnodar ve Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti arşivlerinden yeni belgelerin dahil edilmesiyle daha derinlemesine araştırmalar gerektirmektedir.

——————–

(*) “Saha Araştırması (P.z.) 27.06.2016. Kaynak Kişi: İonova Sara Hasanbiyevna, 73 yaşında, yükseköğrenim mezunu, Psıj köyü, Prikubanski bölgesi, Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti (KÇC).”

KAYNAKÇA:

1. Tugov V.B., T.Z. Tabulov’un Hayatı ve Eserleri // Aydınlatıcılar. Çerkessk, 1981. s. 73-94.
2. Krasovitskaya T.Yu., Rus eğitim alanının modernizasyonu. Stolypin’den Stalin’e (19. yüzyıl sonu – 20. yüzyıl başı). Moskova: Novyi Khronograf, 2011. 680 s. S. 65.
3. Çamazkov, Kabardey yazısının tarihi // Kuzey Kafkas Dağları Araştırma Enstitüsü notları. Rostov n/D, 1929. Cilt 2. S. 277-285.
4. Klychev R.N., T.Z. Tabulov’un Çerkes ve Abaza yazılarının oluşumundaki rolü // Aydınlatıcılar. Çerkessk, 1981. S. 96-101.
5. Çekalov P.K., Çerkes ve Abaza yazılarının yaratılmasında T.Z. Tabulov’un rolü hakkında bir kez daha // Tatlustan Zakirievich Tabulov: Araştırma ve anılarında yaratıcı portre. Karaçaevsk, 2010. S. 30-39.
6. Tabulova T.Kh., Belgelerde yansıdığı şekliyle T.Z. Tabulov’un kişiliği // Tatlustan Zakirievich Tabulov: Araştırma ve anılarında yaratıcı portre. Karaçaevsk, 2010. S. 17-26.
7. Bekizova L.A., Çerkes Sovyet Edebiyatı: (Oluşum ve Gelişim). Çerkesk: Stavropegic Kitap Yayınevi, 1964. 200 s.
8. Cumhuriyetçi Devlet Arşivleri Şubesi “Çağdaş Tarih Belgeleme Merkezi” (RSA KCR “CDNI” Şubesi). F. 1. Op. 1. D. 50. L. 136.
9. Cumhuriyetçi Devlet Arşivleri (“RGA KCR”). F. R-14. Op. 1. D. 41. L. 128.
10. Tabulova T.Kh. Belgelerde yansıdığı şekliyle T.Z. Tabulova’nın kişiliği… s. 23.
11. Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti Bölgesel Devlet İdaresi Şubesi “TsDNI”. F. 1. Op. 1. D. 60. L. 21-23.
12. Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti Bölgesel Devlet İdaresi Şubesi “TsDNI”. F. 1. Op. 1. D. 89. L. 7.
13. Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti Bölgesel Devlet İdaresi Şubesi “TsDNI”. F. 1. Op. 1. D. 98. L. 157.
14. Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti Bölgesel Devlet İdaresi Şubesi “TsDNI”. F. 1. Op. 1. D. 100. L. 134.
15. Tatlustan Zakirievich Tabulov: Araştırma ve anılarında yaratıcı portre. Karaçaevsk, 2010. 302 s.

5 Ağustos 2016

Yazar Hakkında:
Kurmanseitova Aminat Hasanovna
Tarih Bilimleri Adayı,
Karaçay-Çerkes Beşeri Bilimler Enstitüsü’nün Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti Etnografya Bölümü’nde kıdemli araştırma görevlisi,
———————-
Alıntı: Kafkasya Bilimsel Düşüncesi, Yıl: 2016, Sayı: 3, s. 64-68